(Χρυσάνθη Μαυρουπούλου-Τσιούμη (1939-2022), έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ομότιμος καθηγήτρια Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης)
Η δράση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, ηγέτη του Ησυχασμού, στο χώρο της Θεσσαλονίκης είναι γνωστή, όπως επίσης είναι γνωστό ότι ο Παλαμάς θεωρούνταν στην πόλη αυτή άγιος, πριν από την επίσημη ανακήρυξή του ως αγίου¹. Είναι φυσικό λοιπόν να αναζητήσουμε τις πρώτες απεικονίσεις της μορφής του στη Θεσσαλονίκη όπου υπήρξε Ιεράρχης από το 1347 ως το 1359.
Άλλωστε στο βίο του αγίου που έγραψε ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος αναφέρεται σαφώς η ύπαρξη εικόνας του αγίου². Η παράσταση αυτή του αγίου πρέπει να ζωγραφίσθηκε πριν από το 1379, χρόνο θανάτου του αγίου Φιλοθέου³.
Τρεις είναι οι σωζόμενες παραστάσεις του αγίου στη Θεσσαλονίκη στην εποχή των Παλαιολόγων και βρίσκονται η μια στο ναό του Αγίου Δημητρίου και οι άλλες δύο στο καθολικό της μονής των Βλατάδων4. Στις δύο τελευταίες απεικονίσεις υπάρχουν επιγραφές με το όνομα του αγίου, γι’ αυτό δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για την ταύτιση της μορφής.
Η συγκριτική μελέτη των τριών αυτών απεικονίσεων θα δώσει πιστεύουμε ενδιαφέροντα στοιχεία για τη μορφή του αγίου, αλλά και για τις θεολογικές αντιλήψεις σχετικά με το έργο του, τις οποίες απηχούν οι παραστάσεις.
Θα αρχίσουμε την έρευνα από την τοιχογραφία που αποκαλύφθηκε το 1982 στο καθολικό της Μ. Βλατάδων5. Στο θυραίο άνοιγμα που οδηγεί από το νάρθηκα στον κυρίως ναό, στο βόρειο μέτωπο του νοτιοδυτικού πεσσού, εικονίζεται η μορφή του ιεράρχη. Φορεί αρχιερατικό ένδυμα και είναι στραμμένος προς τα δυτικά. Κρατεί στα χέρια ανοιχτό κώδικα και είναι έντονα σκυμμένος μπροστά.
Τα χαρακτηριστικά του προσώπου του δεν διακρίνονται τελείως καθαρά, διότι η τοιχογραφία έχει υποστεί χτυπήματα, για να κολλήσει το επίχρισμα που κάλυψε τις τοιχογραφίες στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Διακρίνεται όμως η λίγο γαμψή μύτη, το μακρύ, λίγο πλατύ γένι και τα σγουρά μαλλιά. Δεξιά και αριστερά από το φωτοστέφανό του αναγράφεται: Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεσσαλονίκης (βλέπε εικόνα).
Η απεικόνιση έχει έντονα προσωπογραφικά στοιχεία. Τίθεται όμως το ερώτημα αν τα στοιχεία αυτά ανταποκρίνονται στην πραγματική μορφή του αγίου. Στο θέμα αυτό μπορεί να βοηθήσει η χρονολόγηση των τοιχογραφιών του καθολικού. Όπως είδαμε, στην παράσταση ο άγιος εικονίζεται με φωτοστέφανο, δηλωτικό της αγιοποίησής του. Η ανακήρυξη του Παλαμά ως αγίου έγινε το 1368 από τον πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης Φιλόθεο Κόκκινο.
Η απεικόνισή του επομένως στη Μ. Βλατάδων θα πρέπει κανονικά να χρονολογηθεί μετά το 1368. Δεν αποκλείεται όμως και το ενδεχόμενο η εικονογράφηση να έγινε νωρίτερα, αφού οι Θεσσαλονικείς θεωρούσαν τον Γρηγόριο άγιο και πριν από την επίσημη ανακήρυξή του, οπωσδήποτε όμως μετά το θάνατό του, που συνέβη στα 1359.
Από στυλιστικά στοιχεία και ύστερα από σύγκριση με τοιχογραφίες του δεύτερου μισού του 14ου αι., μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι τοιχογραφίες στον κυρίως ναό, όπου βρίσκεται και η μορφή του Παλαμά, χρονολογούνται στην εικοσαετία 1360-1380 6.
Τα ιστορικά επίσης γεγονότα της εποχής αποκλείουν την υπόθεση να εκτελέσθηκαν οι τοιχογραφίες αργότερα από το 1383. Είναι γνωστό ότι από το 1383 ως το 1387 η Θεσσαλονίκη πολιορκείται από τους Τούρκους και καταλαμβάνεται από αυτούς το 1387. Η εποχή που ακολουθεί είναι δύσκολη και ταραγμένη.
Η υψηλή ποιότητα των τοιχογραφιών της Μ. Βλατάδων προϋποθέτει κάποιες ευνοϊκές ιστορικές συνθήκες για την εκτέλεσή τους και όχι εποχή μεγάλων δυσχερειών, όπως είναι η εποχή από το 1383 ως το 1430. Γι’ αυτό θα πρέπει να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο της τοιχογράφησης του ναού μετά το 1383. Από την άλλη μεριά είναι φυσικό να υποθέσουμε ότι οι αδελφοί Βλατάδες, οι ιδρυτές του ναού, θα μερίμνησαν για την τοιχογράφησή του.
Ο Γ. Θεοχαρίδης πιστεύει ότι η μονή ιδρύθηκε από τον Δωρόθεο Βλατή ανάμεσα στα έτη 1351-1371⁷. Από το 1371 ως το 1379 ο Δωρόθεος είναι αρχιεπίσκοπος στη Θεσσαλονίκη. Γι’ αυτό δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο τόσο η ανέγερση όσο και η τοιχογράφηση του ναού να έγιναν στο διάστημα της αρχιερατείας του, για να τιμηθεί ο χώρος, όπου, σύμφωνα με την παράδοση, έζησε μέσα σε σπήλαιο ο Γρηγόριος, φίλος και δάσκαλος του Δωρόθεου, και όπου πιστεύεται ότι ήταν το κέντρο του Ησυχασμού.
Η στενή σχέση των αδελφών Δωρόθεου και Μάρκου Βλατή με τον Γρηγόριο Παλαμά μπορεί επίσης να εξηγήσει την απεικόνιση του αγίου στην εξέχουσα θέση, στην είσοδο προς τον κυρίως ναό.
Συνεχίζεται
- Βλ. Φιλοθέου, «Λόγος εγκωμιαστικός εις τον εν αγίοις πατέρα ημών Γρηγόριον, Αρχιεπίσκοπον Θεσσαλονίκης τον Παλαμάν», PG 151, στ. 646. Για τον άγιο και το έργο του βλ. πρόχειρα «Χριστιανική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια», λήμμα Γρηγόριος Παλαμάς, τ. 4, στ. 775-794, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.
- PG 151, στ. 645 «προς δε τον θείον ωσανεί ζώντα βλέπειν δοκών Γρηγόριον διά της εικόνος», στ. 646 «Είτα και τη του αγίου προσχών εικόνι», στ. 648 «Εντεύθεν οι θεοφιλέστεροί τε και προύχοντες των εκεί, και μάλιστα των εις Ιερέας τελούντων εις ταυτό συνιόντες, εικόνα τε ιεράν ιστώσι τω Γρηγορίω», στ. 650 «παρά τον θείον εκείνον νεών έρχομαι, ένθα δη και η του θαυμαστού Γρηγορίου εικών Ιερώς ίδρυται». Με τον όρο εικόνα δεν εννοείται απαραίτητα μόνο εικόνα αλλά και τοιχογραφία ή ψηφιδωτό.
- Για τον Φιλόθεο Κόκκινο και την εικονογράφησή του βλ. Δ. Τσάμη, «Εικονογραφικές μαρτυρίες για τον άγιο Φιλόθεο Κόκκινο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, Επιστημ. Επετ. Θεολογικής Σχολής 22 (1977) 37-42, όπου και η σχετική βιβλιογραφία. Δεν αποκλείεται ακόμη η παράσταση να έγινε πριν από το 1368, εποχή που γράφτηκε ο εγκωμιαστικός λόγος από τον Φιλόθεο.
- G.V. Popov, «Ikona Grigorija Palamy iz GMII i zivopis Fessalonik pozdnevizantijskag perioda, Iskustvo zapadnoj Evropy i Vizantii», 1978, σ. 262-275, που ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την απεικόνιση του Γρηγορίου Παλαμά, γνωρίζει μόνο την παράσταση του ναού του Αγίου Δημητρίου.
- Η αποκάλυψη της τοιχογραφίας αυτής ανακοινώθηκε ήδη. Βλ. Χ. Μαυροπούλου – Τσιούμη και Π. Θεοδωρίδη, Μ. Βλατάδων. Νέα στοιχεία. Β’ Συμπόσιο της Χριστ. Αρχαιολ. Εταιρείας, Αθήνα 1982, σ. 100-102.
- Η χρονολόγηση των τοιχογραφιών της Μ. Βλατάδων αποτελεί θέμα ιδιαίτερης μελέτης, η οποία θα δημοσιευθεί σύντομα.
- Γ. Θεοχαρίδης, Οι ιδρυταί της εν Θεσσαλονίκη μονής των Βλατάδων, «Πανηγυρικός τόμος εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, 1359-1959», επιμελεία Π.Κ. Χρήστου, Θεσσαλονίκη 1960, σ. 49-70.
Από τα «Πρακτικά του Θεολογικού Συνεδρίου, Εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά (12-14 Νοεμβρίου 1984)», της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης το οποίο οργανώθηκε προνοία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης κ.κ. Παντελεήμονος Β΄.
(Επιμέλεια ανάρτησης: Στ.Κ.)