Φιλοθέου Κοκκίνου του Αγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου
Λόγος εγκωμιαστικός στο βίο του Αγίου Πατρός μας
Γρηγορίου του Παλαμά
Προοίμιο
Ο Γρηγόριος ο μέγας βλέπεται από καιρό ενώπιον της Εκκλησίας του Χριστού ως θέμα πανηγύρεως και ρητορικών αγώνων· κανείς όμως έως τώρα δεν τολμά ν’ αναλάβη τον αγώνα, αλλ’ όλοι μαζί, λογοποιοί και ρήτορες, καθώς και το χρυσό, θα ελέγαμε, γένος των σοφών, σταματούν, δειλιάζοντας εμπρός στο λόγο κι’ υποχωρώντας εξ ίσου εμπρός στο μέγεθος του θέματος.
Τιμούν τον άνδρα μόνο με τη σιγή, διότι κυττάζουν τη γλώσσα εκείνου και κατά κάποιον τρόπο εκπλήττονται από τη φωνή. Και ευλόγως· διότι, αν ήταν δυνατό να χωρέσουν τη διάνοια και τους λόγους εκείνου, και το επέτρεπε το φυσικό τους, θα το επιχειρούσαν όλοι ευθύς εξ αρχής και κανείς από όσους ζουν με τους λόγους και τις μούσες δεν θ᾽ απέφευγε τον λόγο.
Διότι μόνο έτσι θα μπορούσε να επιτύχη τα πρέποντα, και μόνο σ’ εκείνη τη γλώσσα θα εταίριαζε τούτος ο αθλος και μόνο εκείνος ο λόγος θα εύρισκε τον στόχο.
Αφού όμως εκείνος δεν είναι παρών και τα πράγματα δεν προσφέρουν τέτοιες δυνατότητες, αλλ᾽, όπως είπα, υποχωρούν εξ ίσου προς τους δυναμένους, όσο είναι δυνατό, να φέρουν σε πέρας τέτοιο έργο με το λόγο, εχρειάσθηκε κι’ εδώ να νικήση η φιλία και να παραβλέψη το μέγεθος των αγώνων, μη ζητώντας το ιδικό της συμφέρον, όπως λέγει ο μακάριος Παύλος, αλλά, πιστεύοντας και ελπίζοντας τα πάντα, όπως λέγει ο ίδιος πάλι.
Αν και βέβαια κατέχω την τελευταία θέσι από όλους σχεδόν τους συγχρόνους μας ρήτορες και λογογράφους, επειδή σε κανένα δεν παραχωρώ τα πρωτεία της αγάπης και φιλίας προς εκείνον, δικαιούμαι να εισέλθω στον αγώνα πριν από τους άλλους, αποδίδοντας το χρέος κατά δύναμι, χωρίς να υπολογίζω σοβαρά τον εαυτό μου και την ήττα που θα υποστή ο λόγος μου.
Έτσι νομίζω ότι ο λόγος μου θ’ ανταποκριθή στις ελπίδες, είτε δυνηθή να ειπή κάτι οπωσδήποτε αντάξιο της υποθέσεως είτε υστερήση απέναντι στα πράγματα. Διότι αν επιτύχη, τότε εκτός από την απόδειξι της αγάπης θα έχη και ότι εκτύπησε τον στόχο· αν δε αποτύχη της αξίας, θα κατορθώση, αν όχι και τα δύο, τουλάχιστον το ένα.
Και θα δείξωμε ότι αποτολμούμε πράγματα που υπερβαίνουν πολύ τις δυνάμεις μας όχι από φιλοδοξία και επίδειξι ευφραδείας, αλλά από φιλία μόνο και χάριν του φίλου, χωρίς να υπολογίζωμε καθόλου επαίνους και χειροκροτήματα και δόξα, αρκεί να περισωθή η προς εκείνον αγάπη μόνο, όπως προείπα.
Η φιλία όμως δεν πρόκειται να δωροδοκήση τον λόγο, όπως θα ενόμιζε κανείς, για να φθάση σε υπερβολές. Διότι εκτός του ότι ούτε εμείς ούτε εκείνος δεν συνηθίζουμε να επιδιδώμαστε σε τέτοια, και αυτό το ξέρουν όλοι όσοι γνωρίζουν, και κριταί των λεγομένων κάθονται όλοι σχεδόν, συγκρίνοντας τα πράγματα με τους λόγους και απαιτώντας τα γεγονότα με ακρίβεια.
Ώστε να φοβώμαστε ακριβώς το αντίθετο μάλλον, όχι δηλαδή την υπερβολή και μεγαλοποίησι του λόγου, αλλά μάλλον την ελάττωσι και μείωσι, και την αδυναμία του ν’ αντεπεξέλθη σε όλα κατά τον ίδιο τρόπο.
Γι’ αυτό κυρίως θα εδικαιούτο ο λόγος να απαιτήση από τους ακροατάς να μη ζητούν από αυτόν τα πάντα ούτε το ν’ αναπτύξη τα πάντα με τη σειρά και συνέχεια, διότι αυτό δεν ήταν καν δυνατό, διότι ούτε το πλήθος ούτε το μέγεθος των πραγμάτων επιτρέπουν τούτο.
Θ’ αναφέρη λοιπόν ο λόγος τ’ αναγκαιότερα και σπουδαιότερα της ιστορίας του θαυμαστού βίου, αποφεύγοντας εξ ίσου και την πολυλογία και την βραχυλογία, μιμούμενος όσο είναι δυνατό εκείνον.
Ο εκ Θεσσαλονίκης Άγιος Φιλόθεος Κόκκινος τιμάται στις 11 Οκτωβρίου.
Από το βιβλίο «Φιλοθέου Κοκκίνου, Βίος Γρηγορίου Παλαμά», των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Χρήστου.
Επιμέλεια: Στ.Κ.